Vioolpartita nr. 1 in b klein

Vioolpartita nr. 1 in b klein

BWV 1002 uitgevoerd door Shunske Sato
Lichtfabriek, Haarlem

  • Menu
  • 1. Allemanda
  • 2. Double
  • 3. Courante
  • 4. Double
  • 5. Sarabande
  • 6. Double
  • 7. Tempo di Borea
  • 8. Double

Achter de muziek

Verhaal
Verhaal
Achtergrondvideo's
Achtergrondvideo's
Credits
Credits

Variatiekunst

Bach voorziet elk deel van een dubbelganger.

Varietas delectat (variatie brengt genoegen), zo luidt een oud Latijns gezegde. Het lijkt alsof Bach deze uitspraak in gedachten had voor deze Eerste partita. Variatie was op allerlei manieren een sleutelbegrip in de muziekpraktijk van Bachs tijd. Uit teksten blijkt telkens weer dat variatie in zowel het componeren als het musiceren belangrijk werd geacht. Zoals bijvoorbeeld het versieren van een gegeven melodie of een harmonisch schema, door zowel componisten als uitvoerenden.

Variatiekunst komt op verschillende manieren terug in Bachs set van zes solo’s (denk aan de Ciaccona in BWV 1004), maar in de eerste partita worden de variaties expliciet op de voorgrond gesteld. Het is de enige partita waarin elke dans (elk deel) wordt gevolgd door een Double. Deze Doubles – dubbelingen – zijn geen letterlijke dubbelgangers. Bach werkt verder met hetzelfde harmonische materiaal, maar komt tot een andere uitwerking – bijvoorbeeld met snellere noten in de Courante. 
Muziektheoreticus Johann Walther omschreef een double als “de tweede strofe van een aria gevarieerd, ofwel in kleinere noten gepresenteerd en gerealiseerd”, of nog korter als “een verdubbeling, een variatie, meestal bij allemandes en courantes”. 
En ja, Bach begint inderdaad met een Allemande en een Courante. Daarna volgen een Sarabande en een Tempo di borea (een bourrée). Die Bourrée is de enige in heel Bachs oeuvre met een Double.
Maar voordat we telkens bij de Double belanden hebben we al andere variatie gehoord. Zoals gebruikelijk bestaat iedere dans uit twee helften, die elk één keer herhaald worden. Deze herhalingen zijn een uitnodiging aan de violist om Bachs noten met eigen versieringen te variëren. Shunske Sato doet dat, zoals ook in de andere partita’s en sonates, met verve. Na deze variaties door de violist zelf volgt dan telkens de Double, waarin Bach zelf varieert op het voorafgaande deel en de violist in de herhalingen daar weer in kan versieren. Een sterk staaltje variatiekunst.

Zes sonates en partita’s voor viool solo
Boven zijn manuscript met zes solowerken voor viool schreef Bach ‘Sei solo’. Wilde hij zeggen zes solo’s (in correct Italiaans Sei soli), of bedoelde hij daadwerkelijk ‘Sei solo’… je bent alleen? In een tijd zonder ‘autocorrect’ was spelling vooral een kwestie van gevoel, zeker in een andere taal. Het zou kunnen dat Bach expres níet ‘Sei soli’ boven zijn zes vioolsolo’s schreef, maar dat hij zijn solist wilde waarschuwen voor hij hem het podium op stuurde met slechts een strijkstok, vier snaren en enkele van zijn allermoeilijkste stukken. 

Bachs solowerken passen in een schitterende traditie van Westhoff, Biber, Matteis, Schop en anderen, maar meer dan op virtuositeit mikt Bach op een interioriteit, een theoretisch spel met de onmogelijkheid van echte meerstemmigheid op één melodie-instrument. Bach begreep namelijk feilloos hoe ons brein uit klanken zelf muziek maakt. En hij was zich bewust van het gewicht van zijn werk: het schoonschrift-exemplaar van de sonates en partita’s uit 1720 noemde hij ‘Boek 1’, met wellicht de Cellosuites en de nu eenzame Fluitpartita als een zorgvuldig gepland vervolg in het verschiet. Polyfonie in je eentje, je kunt er met je hoofd nauwelijks bij.

We namen deze zes sonates op in een oude elektriciteitscentrale in Haarlem, die de stad van energie en licht voorzag. Vandaar de bijnaam ‘Lichtfabriek’. Geïnspireerd door deze bijzondere ruimte koos de regisseur ervoor licht een prominente rol te geven.

BWV
1002
Titel
Vioolpartita nr. 1 in b klein
Bijnaam
Eerste partita
Instrument
Viool
Genre
kamermuziek
Serie
Zes vioolsonates en -partita’s
Jaartal
ca. 1720
Stad
Köthen, Weimar

Achtergrondvideo's

Shunske Sato en Pieter Affourtit

“Wat zijn de verschillen tussen de moderne en barokviool en -stok?”

Teksten

Origineel

Vertaling

Credits

  • Publicatiedatum
    31 oktober 2019
  • Opnamedatum
    23 juni 2019
  • Locatie
    Lichtfabriek, Haarlem
  • Violist
    Shunske Sato
  • Viool
    Cornelius Kleynman, ca. 1684
  • Regie en beeldmontage
    Onno van Ameijde
  • Muziekopname
    Guido Tichelman, Bastiaan Kuijt
  • Audiomontage en -mix
    Guido Tichelman
  • Camera
    Jeroen Simons, Marijn Zurburg
  • Licht
    Zen Bloot
  • Grip
    Jasper Leeman
  • Datahandling
    Eline Eestermans
  • Interview
    Onno van Ameijde, Marloes Biermans
  • Productie
    Jessie Verbrugh
  • Met dank aan
    Frans Wytema, voor het ter beschikking stellen van de Cornelius Kleynman viool aan Shunske Sato.
Help ons All of Bach te voltooien Help ons All of Bach te voltooien

Help ons All of Bach te voltooien

Een groot deel moet nog opgenomen worden voordat het gehele oeuvre van Bach online staat. Dit redden we niet zonder financiële steun van donateurs. Help ons de muzikale nalatenschap van Bach te voltooien en steun ons met een gift!