'Chromatische' fantasie en fuga in d klein

'Chromatische' fantasie en fuga in d klein

BWV 903 uitgevoerd door Menno van Delft
Concertgebouw, Amsterdam
Johann Paul Kraemer en zonen Göttingen

  • Intro
  • 1. Fantasia
  • 2. Fugue

Achter de muziek

Verhaal
Verhaal
Achtergrondvideo's
Achtergrondvideo's
Credits
Credits

Het klavier de baas

In een extra large improvisatie raakt Bach aan de (tonale) grenzen van de barok.

“Als Bach improviseerde, hield hij alle 24 toonsoorten in zijn macht; hij deed precies met ze wat hij maar wilde.” Biograaf Forkel stelt het keer op keer: Bach was een ware tovenaar aan het klavier. Meer dan eens dwong hij zich tot de ultieme harmonische acrobatiek: schrijven in alle mogelijke toonaarden van zijn tijd (zie met name de twee bundels van Das Wohltemperirte Clavier). Hij buitte daarbij de unieke karakters uit van zijn ‘onderwerpen’, want in de destijds gebruikte stemming – die nog niet gelijkzwevend (geëgaliseerd) was als de compromis-stemming van de moderne piano –  klinken bepaalde toonsoorten veel wranger dan andere.

De kunst van de improvisator – en Bach was zeker een van de grootste ooit – was om zelfs de meest exotische uitstapjes te smeden tot een samenhangend muzikaal verhaal. En dat ging vanzelfsprekend niet zonder een zorgvuldige planning, om harmonische ongelukken te voorkomen.

De indertijd al legendarische ‘Chromatische’ fantasie en fuga begon vrijwel zeker als zo’n improvisatie, wellicht al voor Bach in 1723 naar Leipzig trok. De bijnaam ‘Chromatisch’ verwijst naar de driestemmige fuga; het thema beweegt in zulke mysterieuze halve stapjes (chromatisch) dat de toonsoort pas gaandeweg vaste vorm krijgt. Toch lijkt het alsof de fantasie Bach het meest bezighield. Niet minder dan drie gevoelig verschillende stadia zijn overgeleverd, allemaal van na 1730. Hierdoor zou je kunnen denken dat het stuk toen pas werd gebruikt tijdens lessen of voor het eerst in het openbaar klonk, misschien als pronkstuk in café Zimmermann?

De fantasie kent eigenlijk drie hoofdstukken en een coda. Alle sprongen, alle loopjes, alle gebroken akkoorden in het tweede hoofdstuk, en vooral het derde hoofdstuk in de vorm van een recitatief, dit alles leidt na een groots slot. Het hoogstandje is lastig in woorden te vatten, maar luister vooral net voor het einde van de fantasie hoe de bovenstemmen stapje voor stapje afdalen terwijl de bas dezelfde noot als een orgelpunt herhaalt. Na zoveel virtuositeit is de fuga een waardige conclusie, majestueus met enkele messcherpe akkoorden op de koop toe.

BWV
903
Titel
Fantasie en fuga in d klein
Bijnaam
Chromatische
Instrument
Klavichord
Genre
klavierwerken
Jaartal
1714-1719, revisie ca. 1730
Stad
Köthen/Leipzig

Achtergrondvideo's

Menno van Delft on BWV 903

“What the piece is perhaps most famous for are its arpeggio passages with, on the whole, eight-part chords played up and down the keyboard.”

Menno van Delft about the clavichord

“On a piano the strings are made to vibrate by means of hammers, whereas those of a harpsichord are plucked. In a clavichord it's different again.”

Teksten

Origineel

Vertaling

Credits

  • Release date
    5 August 2016
  • Recording date
    17 October 2015
  • Location
    Concertgebouw, Amsterdam
  • Clavichordist
    Menno van Delft
  • Klavichord
    Johann Paul Kraemer and sons, Göttingen, 1803
  • Film director and editor
    Dick Kuijs
  • Music production, editing and mix
    Everett Porter
  • Camera
    Martine Rozema, Caroline Nutbey
  • Camera assistant
    Marijn Kooy
  • Gaffer
    Tim Groot
  • Producer concert
    Imke Deters
  • Producer
    Jessie Verbrugh
  • Interview
    Gijs Besseling, Kasper Koudenburg
Help ons All of Bach te voltooien Help ons All of Bach te voltooien

Help ons All of Bach te voltooien

Een groot deel moet nog opgenomen worden voordat het gehele oeuvre van Bach online staat. Dit redden we niet zonder financiële steun van donateurs. Help ons de muzikale nalatenschap van Bach te voltooien en steun ons met een gift!