Das alte Jahr vergangen ist

BWV 1091 uitgevoerd door Bart Naessens
Groote Kerk, Maassluis

Terug

Achter de muziek

Verhaal

Credits

Grote sprongen

In dit orgelwerk experimenteert Bach met contrapunt en harmonie

Het oude jaar is voorbij, maar wanneer begint het nieuwe jaar? Die vraag is minder banaal dan het lijkt. In Bachs tijd waren er her en der in Europa meerdere nieuwsjaardagen in gebruik: 25 december, 6 januari (Driekoningen), 1 maart, 25 maart (Annunciatie), of toch 1 januari?

In Bachs tienerjaren – hij woonde toen als wees bij zijn veertien jaar oudere broer in Ohrdruf – voerde Duitsland een kalenderhervorming in. Voortaan was 18 februari de laatste dag van de maand, daarna volgde 1 maart. Met die sprong deed Protestants Duitsland na meer dan een eeuw ook mee met de kalenderhervorming die paus Gregorius XIII in 1582 afkondigde. Zo was niet alleen het oude jaar, maar ook de oude Juliaanse kalender voorbij.

Das alte Jahr vergangen ist, BWV 1091 is bewaard in een aan het eind van de achttiende eeuw door Johann Gottfried Neumeister gekopieerd handschrift. Waarschijnlijk gaat het om een jeugdwerk: net als Bachs andere koraalbewerkingen in die verzameling gaat het misschien zelfs terug op zijn tienerjaren in Ohrdruf. Hoewel de vorm niet ingewikkeld is – koraalmelodie in de bovenstem, drie vrije begeleidende stemmen eronder – zitten er contrapuntische subtiliteiten in die niet meteen in het oog (en oor) springen. Zo klinkt bijvoorbeeld de vierde regel van de koraalmelodie – die correspondeert met de tekst ‘behütet hast lang Zeit und Jahr’ – eerst in de tenor voordat hij prominenter in de bovenstem terugkomt: een manier om de ‘lang Zeit’ uit te drukken?

Toevallig is de koraalmelodie van Das alte Jahr vergangen ist al net zo ambigu als de nieuwjaarsdagen en kalenders in Bachs tijd. In deze orgelversie onderstreept Bach dat met zijn harmonieën. In het begin wijzen die (met cissen en bessen) naar de toonsoort d klein. Ongeveer halverwege verschijnen andere, verwante toonsoorten: A groot, Bes groot. Maar, richting het eind klinkt onverwacht de eerste dis, in een akkoord (B-dominant-septiem) dat weinig subtiel naar de slottoon E wijst. En zo eindigt Bach dan ook: in E groot. Een beetje alsof hij van 18 februari naar 1 maart springt.

BWV: 1091
Titel: Das alte Jahr vergangen ist
Instrument: orgel
Genre: orgelwerken
Serie: Neumeister Sammlung (orgel)
Stad: Tussen de Ohrdruf- en Arnstadt-periode
Bijzonderheden: Onderdeel van de Neumeister Sammlung

Achtergrondvideo's

Teksten

Origineel

Vertaling

Credits

Publicatiedatum

1 januari 2026
Opnamedatum

15 mei 2025
Locatie

Groote Kerk, Maassluis
Orgel

Bart Naessens
Instrument

Rudolph Garrels, 1732
Regie en beeldmontage

Onno van Ameijde
Muziekopname

Guido Tichelman, Pim van der Lee
Audiomontage en -mix

Guido Tichelman
Camera

Onno van Ameijde, Rieks Soepenberg, Merijn Stojansek
Assistent audioregie

Marloes Biermans
Productie

Lisanne Marlou de Kok

Ontdek